تفسیر

اعـراب بـا رسـم غـلـط و ظـالـمـانه اى كه داشتند زنان و فرزندان خردسال را ازحق ارث محروم مى ساختند، آيه مورد بحث روى اين قانون غلط خط بطلان كشيده ، مى فرمايد: ((مردان از اموالى كـه پـدر و مـادر و نـزديـكـان بـه جـاى مى گذارندسهمى دارند و زنان نيز از آنچه پدر و مادر و خـويشاوندان مى گذارند سهمى ، خواه آن مال كم باشد يا زياد)) (للرجال نصيب مما ترك الوالدان والا قـربـون ولـلـنسانصيب مما ترك الولدان والا قربون مما قل منه او كثر) بنابراين ، هيچ يك حق نداردسهم ديگرى را غصب كند.

سـپـس در پـايـان آيه براى تاكيد مطلب مى فرمايد: ((اين سهمى است تعيين شده و لازم الادا)) تا هيچ گونه ترديد در اين بحث باقى نماند (نصيبا مفروضا).

(آيه 8).

بـه دنبال بحثى كه در آيات پيش در باره يتيمان گذشت اين آيه و آيه بعد، آن را تكميل مى كند، و مـى فـرمايد: ((اموال و ثروتهاى خود را به دست افراد سفيه نسپاريد)) (ولا تؤتوا السفها اموالكم) و بگذاريد در مسائل اقتصادى رشد پيداكنند تا اموال شما در معرض مخاطره و تلف قرار نگيرد.

منظور از ((سفاهت)) در اين جمله ، عدم رشد كافى در خصوص امور مالى است بطورى كه شخص نتواند سرپرستى اموال خود را به عهده گيرد و در مبادلات ،منافع خود را تامين نمايد.

در جمله بعد قرآن تعبير جالبى در باره اموال و ثروتها كرده و مى گويد: ((اين سرمايه هاى شما كه قوام زندگانى و اجتماع شما به آن است و بدون آن نمى توانيدكمر راست كنيد)) به دست سفيهان و اسرافكاران نسپاريد (التى جعل اللّه لكم قياما).

از اين تعبير به خوبى اهميتى را كه اسلام براى مسائل مالى و اقتصادى قائل است روشن مى شود، و بـه عكس آنچه در انجيل كنونى ((31)) مى خوانيم كه ((شخص پولدار هرگز وارد ملكوت آسمانها نمى شود)) اسلام مى گويد ملتى كه فقير باشد هرگزنمى تواند كمر راست كند و عجب اين است كـه آنـهـا بـا آن تـعـلـيمات غلط به كجارسيده اند و ما با اين تعليمات عالى در چه مرحله اى سير مى كنيم !.

در پـايـان آيـه دو دسـتور مهم در باره يتيمان مى دهد نخست اين كه ((خوراك وپوشاك آنها را از طريق اموالشان تامين كنيد)) (وارزقوهم فيها واكسوهم).

تا با آبرومندى بزرگ شوند و به حد بلوغ برسند.

ديگر اين كه : ((بايتيمان بطورشايسته سخن گوييد)) (وقولوا لهم قولا معروفا).

يعنى ، با عبارات و سخنان دلنشين و شايسته هم كمبود روانى آنها را برطرف سازيدو هم به ((رشد عقلى)) آنها كمك كنيد تا به موقع بلوغ از رشد عقلى كافى برخوردارباشند، و به اين ترتيب برنامه سازندگى شخصيت آنها نيز جز وظايف سرپرستان خواهد بود.

(آيه 6)ـ در اين آيه دستور ديگرى در باره يتيمان و سرنوشت اموال آنها داده و مى فرمايد: ((يتيمان را بيازماييد تا هنگامى كه به حد بلوغ برسند)) (وابتلوا اليتامى حتى اذا بلغوا النكاح).

((و اگـر در ايـن مـوقـع در آنـهـا رشـد (كـافى) براى اداره اموال خود يافتيد،اموالشان را به آنها بازگردانيد)) (فان آنستم منهم رشدا فادفعوا اليهم اموالهم).

سپس بار ديگر به سرپرستان تاكيد مى كند، مى گويد: ((و پيش از آن كه بزرگ شوند اموالشان را از روى اسراف نخوريد)) (ولا تاكلوها اسرافا وبدارا ان يكبروا).

و ديـگـر ايـن كـه : ((سـرپرستان ايتام اگر متمكن و ثروتمندند نبايد به هيچ عنوانى از اموال ايتام اسـتـفـاده كنند و اگر فقير و نادار باشند تنها مى توانند (در برابر زحماتى كه به خاطر حفظ اموال يـتيم متحمل مى شوند) با رعايت عدالت و انصاف ،حق الزحمه خود را از اموال آنها بردارند)) (ومن كان غنيا فليستعفف ومن كان فقيرافلياكل بالمعروف).

سپس به آخرين حكم در باره اوليا ايتام اشاره كرده ، مى فرمايد: ((هنگامى كه مى خواهيد اموال آنها را بـه دسـت آنـهـا بسپاريد گواه بگيريد)) تا جاى اتهام و نزاع وگفتگو باقى نماند)) (فاذا دفعتم اليهم اموالهم فاشهدوا عليهم).

در پـايان آيه مى فرمايد: اما بدانيد كه حساب كننده واقعى خداست و مهمتر ازهر چيز اين است كه حساب شما نزد او روشن باشد، اوست كه اگر خيانتى از شماسر زند و بر گواهان مخفى بماند به حساب آن رسيدگى خواهد كرد ((و خداوند براى محاسبه كافى است)) (وكفى باللّه حسيبا).

آيـه 7ـ شـان نزول : در عصر جاهليت عرب ، رسم چنين بود كه تنها مردان را وارث مى شناختند، و زنـان و كودكان را از ارث محروم مى ساختند و ثروت ميت را (درصورتى كه مرد نزديكى نبود) در مـيـان مردان دورتر قسمت مى كردند، تا اين كه يكى از انصار به نام ((اوس بن ثابت)) از دنيا رفت ، عـمـوزاده هـاى وى امـوال او را ميان خودتقسيم كردند، و به همسر و فرزندان خردسال او چيزى ندادند، همسر او به پيامبر(ص) شكايت كرد.

در ايـن مـوقع آيه نازل شد و پيامبر آنها را خواست و دستور داد در اموال مزبور، هيچ گونه دخالت نكنند و آن را براى بازماندگان درجه اول او بگذارند.

تفسير:.

در عـصـر جاهليت نظر به اين كه براى زنان ارزشى قائل نبودند، غالبا مهر راكه حق مسلم زن بود در اخـتـيار اولياى او قرار مى دادند، و آن را ملك مسلم آنهامى دانستند، گاهى نيز مهر يك زن را ازدواج زن ديـگـرى قـرار مى دادند، اسلام بر تمام اين رسوم ظالمانه خط بطلان كشيد و مهر رابه عنوان يك حق مسلم به زن اختصاص داد.

و اگـر بعضى براى ((مهر)) تفسير غلطى كرده اند و آن را يك نوع ((بهاى زن)) پنداشته اندارتباط بـه قـوانين اسلام ندارد، زيرا در اسلام ((مهر)) به هيچ وجه جنبه بها و قيمت كالاندارد، و بهترين دلـيـل آن هـمـان صيغه ازدواج است كه در آن رسما ((مرد)) و ((زن)) به عنوان دو ركن اساسى پـيـمـان ازدواج بـه حساب آمده اند و مهر يك چيز اضافى و درحاشيه قرار گرفته است به همين دليل اگر در صيغه عقد اسمى از مهر نبرند، عقدباطل نيست ، در حالى كه اگر در خريد و فروش و معاملات اسمى از قيمت برده نشود مسلما باطل خواهد بود.

(آيه 5).

بـه دنبال بحثى كه درآيه گذشته در باره انتخاب همسر بود، دراين آيه اشاره به يكى از حقوق مسلم زنان مى كند وتاكيد مى نمايد كه : مهر زنان را بطوركامل به عنوان يك عطيه (الهى) بپردازيد)) (وا توا النس صدقاتهن نحلة).

سـپـس در ذيـل آيـه براى احترام گذاردن به احساسات طرفين و محكم شدن پيوندهاى قلبى و جلب عواطف مى گويد: ((اگر زنان با رضايت كامل خواستندمقدارى از مهر خود را ببخشند براى شما حلال و گواراست)) (فان طبن لكم عن شى منه نفسا فكلوه هنيئا مريئا).

تا در محيط زندگى زناشويى تنها قانون و مقررات خشك حكومت نكند،بلكه به موازات آن عاطفه و محبت نيز حكمفرما باشد.

در هـر اجـتـماعى بر اثر حوادث گوناگون پدرانى از دنيا مى روند و فرزندان صغيرى از آنها باقى مى مانند.

در اين آيه سه دستور مهم در باره اموال يتيمان داده شده است.

1ـ نخست دستور مى دهد كه : ((اموال يتيمان را (به هنگامى كه رشد پيداكنند) به آنها بدهيد)) (و اتوا اليتامى اموالهم).

يعنى ، تصرف شما در اين اموال تنها به عنوان امين و ناظر است نه مالك.

2ـ دسـتـور بعد براى جلوگيرى از حيف و ميلهايى است ، كه گاهى سرپرستهاى يتيمان به بهانه ايـن كـه تـبـديل كردن مال به نفع يتيم است يا تفاوتى با هم ندارد، و يااگر بماند ضايع مى شود، امـوال خوب و زبده يتيمان را بر مى داشتند و اموال بد ونامرغوب خود را به جاى آن مى گذاشتند قـرآن مـى گـويد: ((و هيچ گاه اموال پاكيزه آنهارا با اموال ناپاك و پست خود تبديل نكنيد)) (ولا تتبدلوا الخبيث بالطيب).

3ـ ((و اموال آنها را با اموال خود نخوريد)) (ولا تاكلوا اموالهم الى اموالكم).

يـعـنى ، اموال يتيمان را با اموال خود مخلوط نكنيد بطورى كه نتيجه اش تملك همه باشد، و يا اين كه اموال بد خود را با اموال خوب آنها مخلوط نسازيد كه نتيجه اش پايمال شدن حق يتيمان باشد.

در پـايـان آيـه ، بـراى تاكيد و اثبات اهميت موضوع مى فرمايد: ((اين گونه تعدى و تجاوز به اموال يتيمان ، گناه بزرگى است)) (انه كان حوبا كبيرا).

آيـه 3ـ شـان نـزول : قبل از اسلام معمول بود كه بسيارى از مردم حجاز،دختران يتيم را به عنوان تـكـفـل و سـرپـرسـتـى به خانه خود مى بردند، و بعد با آنهاازدواج كرده و اموال آنها را هم تملك مـى كـردنـد، و چـون هـمه كار، دست آنها بودحتى مهريه آنها را كمتر از معمول قرار مى دادند، و هنگامى كه كمترين ناراحتى ازآنها پيدا مى كردند به آسانى آنها را رها مى ساختند.

در ايـن هنگام آيه نازل شد و به سرپرستان ايتام دستور داد در صورتى بادختران يتيم ازدواج كنند كه عدالت را بطوركامل در باره آنها رعايت نمايند.

تـفـسـير: در اين آيه اشاره به يكى ديگر از حقوق يتيمان مى كند و مى فرمايد:((اگر مى ترسيد به هنگام ازدواج با دختران يتيم رعايت حق و عدالت را در باره حقوق زوجيت و اموال آنان ننماييد از ازدواج با آنها چشم بپوشيد و به سراغ زنان ديگر برويد)) (وان خفتم الا تقسطوا فى اليتامى فانكحوا ما طاب لكم من النس).

سـپـس مـى فـرمايد: ((از آنها دو نفر يا سه نفر يا چهار نفر به همسرى خودانتخاب كنيد)) (مثنى وثلاث ورباع).

سـپـس بلافاصله مى گويد: اين در صورت حفظ عدالت كامل است ((اما اگرمى ترسيد عدالت را (در مـورد هـمـسـران مـتعدد) رعايت ننماييد تنها به يك همسراكتفا كنيد)) تا از ظلم و ستم بر ديگران بركنار باشيد (فان خفتم الا تعدلوا فواحدة).

((و يـا (بـه جـاى انتخاب همسر دوم) از كنيزى كه مال شما است استفاده كنيد))زيرا شرايط آنها سبكتر است ، اگرچه آنها نيز بايد از حقوق حقه خود برخوردارباشند (او ما ملكت ايمانكم).

((اين كار (انتخاب يك همسر و يا انتخاب كنيز) از ظلم و ستم و انحراف از عدالت ،بهتر جلوگيرى مى كند)) (ذلك ادنى الا تعولوا).

در باره عدالت همسران ، آنچه مرد موظف به آن است رعايت عدالت درجنبه هاى عملى و خارجى است چه اين كه عدالت در محبتهاى قلبى خارج ازقدرت انسان است ((30)).

(آيه 4).

روى سـخـن در نـخـسـتـيـن آيـه ايـن سوره به تمام افراد انسان است و آنها رادعوت به تقوى و پرهيزكارى مى كند و مى فرمايد: ((اى مردم از پروردگارتان بپرهيزيد)) (ي ايها الناس اتقوا ربكم).

سـپس براى معرفى خدايى كه نظارت بر تمام اعمال انسان دارد به يكى ازصفات او اشاره مى كند كـه ريـشه وحدت اجتماعى بشر است ((آن خدايى كه همه شما را از يك انسان پديد آورد)) (الذى خلقكم من نفس واحدة).

((نفس وا حدة)) اشاره به نخستين انسانى است كه قرآن او را به نام آدم پدرانسانهاى امروز معرفى كرده و تعبير ((بنى آدم)) در آيات قرآن نيزاشاره به همين است.

سپس درجمله بعد مى گويد: ((همسر آدم را از او آفريد)) (وخلق منها زوجها).

و معنى آن اين است كه همسر آدم را از جنس او قرار داد نه از اعضاى بدن اوو طبق روايتى از امام بـاقـر(ع)، خلقت حوا از يكى از دنده هاى آدم شديدا تكذيب شده و تصريح شده كه حوا از باقيمانده خاك آدم آفريده شده است.

سـپس در جمله بعد مى فرمايد: ((خداوند از آدم و همسرش ، مردان و زنان فراوانى به وجود آورد)) (وبث منهما رجالا كثيرا ونس).

از ايـن تـعـبـيـر استفاده مى شود كه تكثير نسل فرزندان آدم تنها از طريق آدم وهمسرش صورت گرفته است و موجود ديگرى در آن دخالت نداشته است.

سپس به خاطر اهميتى كه تقوا در ساختن زيربناى يك جامعه سالم داردمجددا در ذيل آيه مردم را به پرهيزكارى و تقوا دعوت مى كند و مى فرمايد: ((ازخدايى بپرهيزيد كه در نظر شما عظمت دارد و بـه هـنـگـامـى كـه مـى خواهيد چيزى ازديگرى طلب كنيد نام او را مى بريد)) (واتقوا اللّه الذى تسئلون به).

و اضافه مى كند: ((از خويشاوندان خود و (قطع پيوند آنها) بپرهيزيد))(والا رحام).

ذكر اين موضوع در اينجا نشانه اهميت فوق العاده اى است كه قرآن براى صله رحم قائل است.

در پايان آيه مى افزايد: ((خداوند مراقب شماست)) (ان اللّه كان عليكم رقيبا).

و تمام اعمال و نيات شما را مى بيند و در ضمن نگهبان شما در برابر حوادث است.

آيـه 2ـ شان نزول : شخصى از قبيله ((بنى غطفان)) برادر ثروتمندى داشت كه از دنيا رفت ، و او به عنوان سرپرستى از يتيمان برادر، اموال او را به تصرف درآورد،و هنگامى كه برادرزاده به حد رشد رسـيـد، از دادن حـق او امـتـنـاع ورزيـد، موضوع را به خدمت پيامبر(ص) عرض كردند، آيه نازل گـرديد، و مرد غاصب بر اثر شنيدن آن توبه كرد و اموال را به صاحبش باز گرداند و گفت : اعوذ باللّه من الحوب الكبير: ((به خداپناه مى برم از اين كه آلوده به گناه بزرگى شوم)).

تفسير:.

پـيامبر اسلام (ص) طبق روايتى فرمود: ((هركس سوره نسا را بخواند، گويا به اندزه هر مسلمانى كـه طـبـق مفاد اين سوره ارث مى برد، در راه خدا انفاق كرده است و همچينن پاداش كسى را كه برده اى را آزاد كرده به او مى دهند)).

بـديـهـى اسـت در ايـن روايـت و در تمام روايات مشابه آن ، منظور تنها خواندن آيات نيست بلكه خواندن ، مقدمه اى است براى فهم و درك ، و آن نيز به نوبه خودمقدمه اى است براى پياده ساختن آن در زندگى فردى و اجتماعى.

(آيه 1).

بحثهاى مختلف اين سوره عبارتند از:

1ـ دعوت به ايمان و عدالت و قطع رابطه دوستانه با دشمنان سرسخت.

2ـ قسمتى از سرگذشت پيشينيان براى آشنايى به سرنوشت جامعه هاى ناسالم.

3ـ حمايت از نيازمندان ، مانند يتيمان.

4ـ قانون ارث بر اساس يك روش طبيعى و عادلانه.

5ـ قوانين مربوط به ازدواج و برنامه هايى براى حفظ عفت عمومى.

6ـ قوانين كلى براى حفظ اموال عمومى.

7ـ معرفى دشمنان جامعه اسلامى و بيدارباش به مسلمانان در برابر آنها.

8ـ حكومت اسلامى و لزوم اطاعت از رهبر چنين حكومتى.

9ـ اهميت هجرت و موارد لزوم آن.

اين سوره در ((مد ينه)) نازل شد و 176 آيه است.

سوره نسا از نظر ترتيب نزول ، بعد از سوره ((ممتحنه)) قرار دارد.

زيرا مى دانيم ترتيب كنونى سوره هاى قرآن مطابق ترتيب نزول سوره هانيست.

هـمـچـنـيـن از نـظر تعداد كلمات و حروف ، اين سوره طولانى ترين سوره هاى قرآن بعد از سوره ((بـقـره)) مـى باشد و نظر به اين كه بحثهاى فراوانى در مورد احكام وحقوق زنان در آن آمده ، به سوره ((نسا)) ناميده شده است.

آيات قرآن تنها براى خواندن نيست ، بلكه براى فهم و درك مردم نازل شده وتلاوت و خواندن آيات مـقـدمـه اى است ، براى انديشيدن ، لذا در آيه مورد بحث اشاره به عظمت آفرينش آسمان و زمين كـرده و مـى گـويد: ((در آفرينش آسمانها وزمين و آمد و شد شب و روز نشانه هاى روشنى براى صاحبان خرد و انديشمندان است)) ((ان فى خلق السموات والا رض واختلاف الليل والنهار لا يات لاولى الا لباب).

(آيه 191)ـ نقشه دلربا و شگفت انگيز اين جهان آنچنان قلوب صاحبان خرد را به خود جذب مى كند كـه در جـمـيـع حـالات بـه يـاد پـديدآورنده اين نظام واسرار شگرف آن مى باشند لذا آيه شريفه مـى فـرمـايـد: ((خـردمـندان آنها هستند كه خدارا در حال ايستادن و نشستن و آنگاه كه بر پهلو خوابيده اند ياد مى كنند و در اسرارآفرينش آسمانها و زمين مى انديشند)) (الذين يذكرون اللّه قياما وقعودا وعلى جنوبهم ويتفكرون فى خلق السموات والا رض).

يعنى هميشه و در همه حال غرق اين تفكر حيات بخشند.

لـذا خـردمندان ، با توجه به اين حقيقت ، اين زمزمه را سر مى دهند كه :((خداوندا ! اين (دستگاه با عظمت) را بيهوده ، نيافريده اى)) و همه روى حكمت وهدف صحيحى آفريده شده (ربنا ما خلقت هذا باطل).

در اين موقع متوجه مسؤوليتهاى خود مى شوند، و از خدا تقاضاى توفيق انجام آنها را مى طلبند، تا از كيفر او در امان باشند و لذا مى گويند: ((خداوندا ! تومنزه و پاكى ما را از عذاب آتش نگاهدار)) (سبحانك فقنا عذاب النار).

(آيـه 192)ـ ((بـار الـها ! هر كه را تو (بر اثر اعمالش) به دوزخ افكنى او را خوارو رسوا ساخته اى ، و براى افراد ستمگر، ياورى نيست)) (ربنا انك من تدخل النارفقد اخزيته وما للظالمين من انصار).

از ايـن آيـه اسـتـفـاده مـى شـود كه دردناكترين عذاب رستاخيز، همان رسوايى درپيشگاه خدا و بندگان خداست.

(آيه 193)ـ صاحبان عقل و خرد، پس از دريافت هدف آفرينش ، اين نكته را نيزمتوجه مى شوند، كه اين راه پرفراز و نشيب را بدون رهبران الهى ، هرگز نمى توانندبپيمايند لذا همواره منتظر شنيدن صداى مناديان ايمان هستند و تا نخستين نداى آنها را بشنوند به سرعت به سوى آنها مى شتابند، و بـا تـمـام وجـود ايـمان مى آورند و به پيشگاه پروردگار خود عرض مى كنند: ((بار الها ! ما صداى مـنـادى تـوحيد را شنيديم كه ما را دعوت به سوى ايمان به پروردگارمان مى كرد، و به دنبال آن ايمان آورديم))(ربنا اننا سمعنا مناديا ينادى للا يمان ان آمنوا بربكم فمنا).

بـار الـها ! اكنون ما با تمام وجود خود ايمان آورديم ، اما از آنجا كه در معرض وزش توفانهاى شديد غـرايـز گـونـاگـون قـرار داريم ، گاهى لغزشهايى از ما سر مى زند ومرتكب گناهانى مى شويم ، ((خداوندا ! ما را ببخش و گناهان ما را بيامرز و لغزشهاى ما را پوشيده دار و ما را با نيكان و در راه و رسم آنان ، بميران)) (ربنا فاغفرلنا ذنوبناوكفر عنا سيئاتنا وتوفنا مع الا برار).